Thứ Năm, ngày 15 tháng 11 năm 2018        
     
 
   Tác phẩm
  Bản in |  Gửi email    Cập nhật ngày:  03/10/2018  
  NHỮNG ĐIỀU LIÊN QUAN ĐẾN HÁT RU  
  Buổi sáng, sau khi con nít được cho bú hay ăn no, chúng sẽ buồn ngủ, nghe vài lời ru là chúng sẽ ngủ rất nhanh. Tuy nhiên vẫn có bé không quen ngủ buổi sáng, hay có những bé ngủ từ đêm qua kéo dài cho đến sáng vẫn chưa dậy, có khi chúng còn ngủ kéo dài đến trưa.  
 
 

60-bai-hat-ru-con-1.jpg


NHỮNG ĐIỀU LIÊN QUAN ĐẾN HÁT RU

(Trích Hát ru Đồng Tháp (*))

 

TRẦN THỊ NGỌC LY

 

Không gian

- Không gian quanh nhà:

+ Gần bếp: Người hát ru thường là mẹ - người phụ nữ đảm trách những công việc nội trợ trong gia đình như bếp núc, quán xuyến nhà cửa, gắn với không gian ru trẻ ngủ, nhất là ở gần bếp, tiện bề cho mẹ vừa nấu cơm vừa làm việc nhà và cũng vừa hát ru lẫn đưa con.

+ Trong buồng: Buồng là nơi ở riêng của mỗi thành viên hay của những gia đình nhỏ (1) trong một đại gia đình. Với không gian này thì lời hát ru thường được cất lên vào buổi tối, đêm khuya.

Với buổi tối: Lúc này xem như người mẹ đã hoàn thành mọi việc nhà, thời gian còn lại sẽ dành hết cho con. Với lại, phụ nữ ngày xưa, sau khi đã có chồng thì theo phép tắc thường chỉ xuất hiện trong không gian nhỏ của mình và căn bếp của gia đình. Tuy nhiên, vẫn có những người phụ nữ đi ruộng, làm đồng hay buôn bán... Khi ru con ngủ trong buồng, có thể người mẹ sẽ nằm ngủ luôn với con trong lúc ru.

Còn giữa đêm khuya thanh vắng mà vẫn nghe tiếng ru của mẹ, đồng nghĩa với việc con nhỏ đang quấy khóc vì khó chịu trong người do bịnh hay bứt rứt khó chịu. Tiếng ru lúc này thường nhỏ (2), nhanh và đầy lo lắng. 

+ Trước nhà: Là không gian ở trong nhà nhưng là phía trước, gian nhà chính.

+ Ngoài sân: Là khoảng sân rộng nằm phía trước, phía sau hay bên hông nhà. Quanh sân thường trồng nhiều cây xanh như cây ăn trái, bụi tre... Những thân cây này được chủ nhà tận dụng để giăng võng ngủ trưa. Võng có thể được giăng từ sáng sớm đến chiều, chạng vạng sẽ gỡ ra, vì sợ khi giăng đến chiều tối sẽ có ma (3) nằm theo quan niệm dân gian của ông bà xưa.

Không gian này rất mát, là nơi nhận được gió tự nhiên. Khi được ru ngủ ở không gian này, bé sẽ ngủ rất nhanh và lâu.

+ Dưới sàn nhà: Đa phần nhà của người Đồng Tháp ở một số nơi gần sông nước (4) trước kia, đều được cất bằng nhà sàn cao (5) nhằm tránh mùa nước. Dưới sàn, họ thường để một cái giường tre hay chõng tre, mắc thêm cái võng để nghỉ trưa hoặc ngủ ban đêm nhằm giữ đồ dưới sàn này. Nhờ sàn cao, thông gió nên nơi đây rất mát mẻ. Chính vì vậy mà đây cũng được xem là nơi ru ngủ lý tưởng nhất hơn cả ngoài sân, vì nó còn tránh được mưa nắng.

+ Bên hông nhà (6): Thường là nhà sàn, mỗi nhà cất từ 1 - 2 cái hành lang bên hông, còn được gọi là song hành (nếu là hai cái hành lang), mỗi song hành rộng từ 1 - 1,5m. Là lối đi riêng từ nhà trước vòng ra bếp hay từ bếp đi vào buồng (7). Nhiều gia đình cũng tận dụng không gian này để giăng võng ru bé ngủ vì rất mát bởi gió tự nhiên nhờ sàn cao. Bên hông nhà đúc cũng là nơi ru bé ngủ ngon nhưng không mát bằng bên hông nhà sàn.

- Không gian trên sông nước:

+ Ghe: Là phương tiện di chuyển trên sông nước, tùy theo kinh tế của mỗi gia đình sẽ mua hay đóng một chiếc ghe lớn hoặc nhỏ. Những gia đình sống trên ghe thường là hai vợ chồng cùng con cái, họ có thể là những người không có nhà đất để ở, phải neo sống trên ghe hay những gia đình có duyên với nghề sông nước.

Vì sống trên ghe nên chỗ đi đến của họ cũng vô chừng. Có người thì neo đậu tại một bến sông nào đó sống bằng nghề đánh bắt cá qua ngày; có người phải lênh đênh theo con nước để mua bán… Thời gian ở của họ cũng khó đoán. Có khi neo đậu vài ngày, vài tháng, vài năm, đôi khi cũng chỉ vài giờ.

 Vì hoàn cảnh không thuận tiện, nên khi có con nhỏ, đứa bé cũng phải sống và sinh hoạt như cha mẹ. Họ sẽ giăng võng, rào xung quanh thành ghe cẩn thận để bảo vệ đứa bé và hát ru trên đó. Theo lối sống này thì tính cách đứa bé khi lớn lên sẽ chịu ảnh hưởng rất nhiều bởi con nước:

Ầu ơ! Má ơi, con vịt chết chìm

Thò tay con vớt, nó cắn nhầm tay con.

+ Nhà bè (8): Cũng là phương tiện sống trên sông nước, nhưng khác với ghe, nhà bè được neo cố định trên bến sông. Người ở nhà bè thường có điều kiện kinh tế khá hơn, họ biết tận dụng lòng bè để nuôi cá, trên mặt bè để ở và sinh hoạt. Theo đó, tiếng ru con của họ cũng tương tự như người ở trên bờ.

-         Không gian ngoài đồng ruộng (9):

Thường dành cho những gia đình khó khăn về kinh tế (10). Họ không có người để gửi con. Khi mang theo, họ tìm chỗ an toàn để con ở đó, đến giờ ngủ của nó, họ sẽ tận dụng cái khăn choàng tắm mang theo buộc lấy hai đầu thân cây làm võng, vừa làm vừa ru con hay tranh thủ ru con ngủ xong rồi làm tiếp. Nếu chỗ ngủ của em bé bị nắng chiếu rọi thì họ sẽ che nắng bằng tàu chuối.

Vật dụng từ thiên nhiên hỗ trợ hát ru

- Nôi tre: Có hình dạng giống ngư cái thúng giạ, nhưng bầu tròn theo hình chữ nhật chứ không tròn vo như cái thúng. Bốn đầu nôi sẽ được treo bởi bốn sợi dây, chụm lại một đầu ở đỉnh chóp. Trên đầu, dây được bện chặt vào nhau, làm cái móc treo chúng lên trần nhà hay treo vào những nơi tiện cho người mẹ có thể vừa làm vừa hát ru con. Trong lòng nôi sẽ được lót chiếc chiếu đệm nhỏ, mền hay áo của người lớn giúp bé ngủ ngon. Trên đầu nôi, treo thêm chùm vải nhiều màu sắc cho bé nhìn. Nôi được đưa qua lại như võng nhưng dễ bị quay vòng bởi dây nôi.

- Võng: Được xem là vật dụng ru ngủ ngon nhất theo kinh nghiệm của ông bà ta từ xưa đến nay. Gần như mỗi gia đình đều có ít nhất một cái võng và ai cũng đều thích ngủ võng (11). Có rất nhiều chất liệu để làm võng, nhưng trước đây phần lớn võng được làm bằng tre, mây, dây bố, vải... Gần như nôi, để ru bé ngủ ngon, ngủ lâu, người thân sẽ lót võng và đẩy cho hai mép của nó căng rộng ra bằng hai thanh tre nhỏ ở hai đầu võng.

- Quạt: Cũng được xem là vật dụng hỗ trợ giúp bé đi vào giấc ngủ ngon mỗi khi trời đứng gió và nó cũng được tận dụng bởi chất liệu có trong tự nhiên như: quạt lông gà, quạt mo dừa, quạt lá dừa, quạt giấy...

- Những vật dụng khác cùng hỗ trợ giấc ngủ cho bé kết hợp với lời ru như: gường tre, giường cây săng, chõng tre, chiếu đệm, chiếu lác, gối, mền...

Thời gian hát ru

Trong một ngày được chia làm các buổi: sáng, trưa, chiều, tối và khuya.

Buổi sáng, sau khi con nít được cho bú hay ăn no, chúng sẽ buồn ngủ, nghe vài lời ru là chúng sẽ ngủ rất nhanh. Tuy nhiên vẫn có bé không quen ngủ buổi sáng, hay có những bé ngủ từ đêm qua kéo dài cho đến sáng vẫn chưa dậy, có khi chúng còn ngủ kéo dài đến trưa.

Thời gian ngủ nhiều nhất của con nít là buổi tối. Còn ban ngày, chúng sẽ ngủ lâu nhất vào buổi trưa. Tuy nhiên vẫn có những bé không ngủ như thời gian đó, ít ngủ hay khóc hoài (12). Điều này đòi hỏi thời gian hát ru của mẹ nhiều hơn, cùng với việc vỗ về lâu hơn giúp bé thấy thoải mái, dần dần đi vào giấc ngủ.

Thời gian kiêng kỵ không cho bé ngủ theo quan niệm dân gian là chạng vạng. Vì ông bà ta cho rằng để bé ngủ giờ này sợ bé bị mặt trời đè, ngủ hoài không chịu tỉnh.

 

T.T.N.L 

______________

 (1) Gia đình nhỏ: ý nói những người đã thành vợ chồng nhưng vẫn sống chung với gia đình còn có những anh, chị em khác. Họ là những thành viên nhỏ trong một gia đình lớn.

(2) Tiếng ru nhỏ vì tránh làm phiền hàng xóm láng giếng xung quanh, để mọi người được ngủ ngon.

(3) Ma: Nếu võng gặp phải ma (theo quan niệm dân gian) nằm sẽ mang đến xui xẻo, con ma sẽ bám lấy chỗ đó để nương náu gây phiền toái, mang đến những điều không may mắn cho gia đình.

(4) Nơi có những con nước lớn hàng năm dễ bị ngập hoặc lụt vào tháng 8 đến tháng 10 âm lịch.

(5) Chiều cao của mỗi nhà sàn tính từ nền đất đến sàn ít nhất là 2m trở lên đến khoảng 4m.  Chủ nhà sẽ tận dụng khoảng trống bên dưới để chứa lúa, nuôi gia súc, nghỉ ngơi, nơi để nuôi hai mẹ con mới sinh còn trong tháng, là không gian chứa đồ nấu nướng những khi nhà có đám tiệc…  Những điều này được thực hiện khi tháng nước chưa cao, gặp tháng nước dâng cao thì nhà sàn sẽ là nơi tránh nước và cất chứa những vật dụng bên dưới.

(6) Ý muốn nói đến nhà sàn, tuy nhiên với kiểu nhà đúc (hay còn gọi là nhà tường, nhà trệt, nhà lầu) như hiện nay vẫn có nhiều nhà cất có bên hông nhà.

(7) Hình thức của nhà sàn bao gồm (tính từ trước ra sau): sân nhà, cầu thang, sàn nhà trước cửa, sàn nhà trong (nhà trong), buồng, bếp, sàn nước, bên hông nhà là hành lang. Hành lang được cất riêng với mục đích thông hành, tránh đi trực tiếp vào nhà trong, vì nhà trong thường có bàn thờ tổ tiên, ông bà và cũng tránh những vấn đề không may mắn xảy ra cho gia đình theo quan niệm dân gian. Hành lang còn là nơi phơi quần áo (rất mau khô), có khi còn là không gian nhậu của đàn ông, những người được mời nhậu là những anh em trong xóm, họ rất thích không gian này vì nó mát và thoải mái.

(8) Xung quanh bè được đỡ nổi bằng những cái thùng phuy lớn, trước mặt nhà bè có bắc cây cầu  để lên xuống đất liền cho tiện. Họ thường là những người có tài sản, có thể họ không có đất để ở hoặc do họ thích ở nhà bè, họ có thể thuê ruộng hoặc có sẵn ruộng rồi thuê người làm, họ chỉ việc kiếm thêm bằng nghề nuôi cá rồi cất nhà che mái cho tiện bề chăm sóc...

(9) Không gian này vẫn có nhưng thường rất ít hoặc hiếm gặp. Có chăng chỉ một vài nơi nào đó không phổ biến.

(10) Họ thường là những người đi làm thuê mướn ngoài đồng như nhổ cỏ, cắt lúa mướn, chăn vịt thuê...

(11) Bởi lẽ, theo thói quen từ nhỏ mọi người đều được gia đình ru ngủ trên võng. Theo năm tháng, thói quen này vẫn được giữ cho đến lớn. Khi được ngủ võng, con người rất dễ đi vào giấc ngủ và ngủ được lâu.

(12) Có thể do chúng bị bịnh hay khó chịu trong người mà cha mẹ không phát hiện ra được.

 

  ______________

(*) Tác phẩm tham dự Cuộc Vận động viết tác phẩm VNDG lần thứ I năm 2017 do Hội Liên hiệp VHNT Đồng Tháp tổ chức.
 
     
  Cộng tác viên ( Hội Liên hiệp VHNT Đồng Tháp)  
  Về đầu trang 

Ý kiến bạn đọc
 Gửi ý kiến 

Cùng tác giả
 


Các bản tin Khác

 Bài mới cập nhật









  • TRANG THƠ VNĐT (24/10/2018)












  •  Shop văn nghệ

     Nỗi nhớ thời gian (27/10/2014)  


     Người cận vệ- (12/08/2014)  


     Tuyển tập kịch ngắn (20/03/2014)  


     Hoa dồng (20/03/2014)  


     
     Tìm tác giả
     
     
         
     



     
     
       
       
         
    Hội thành viên
         
     
    Đăng ký nhận bản tin
      
     
     

     
    Múa |  Điện ảnh |  Văn nghệ thiếu nhi |  Văn nghệ trẻ |  Quê hương-Đất nước-Con người |  Văn nghệ nước ngoài |  Tác giả-Tác phẩm |  Bạn đọc |  Vui-Phê bình |  Shop văn nghệ |